Ένα απλό νόμισμα στο χέρι σου μπορεί να περιγραφεί ως ένα κομμάτι μέταλλο, ως πεπλατυσμένος κύλινδρος, ως χρήμα, ως εμπόρευμα, ως δίσκος από χαλκό ή νικέλιο ή ως ένα βλήμα.

Όλες οι απόψεις είναι σωστές, καίτοι επί μέρους… Όλοι οι ορισμοί είναι αποδεκτοί… Αποδεκτοί, με τον όρο ότι αυτές οι διαφορετικές απόψεις δεν αρχίζουν με τις λέξεις: «Ένα νόμισμα δεν είναι τίποτ’ άλλο εκτός από…»

Ο άνθρωπος, όπως ένα πολύεδρο με άπειρες όψεις, είναι κάτι πολύ περισσότερο από κάθε μια όψη ξεχωριστά, και κάτι πολύ διαφορετικό από το απλό άθροισμα όλων μαζί των όψεων.

Ένας βρετανός βιολόγος ονόματι Rupert Sheldrake, ειδικός, μεταξύ άλλων, στην οργανική φυσικοχημεία, εκθέτει στο βιβλίο του Η νέα επιστήμη της ζωής, μια θεωρία πολύ προκλητική, που στόχο έχει να εξηγήσει τις “επιστημονικίστικες” παρεκτροπές μας. Λέει ότι ασχολούμαστε υπερβολικά με το ποσοτικό στοιχείο της ανθρώπινης αντίδρασης στα εξωτερικά ερεθίσματα, αγνοώντας, όμως, τις ποιοτικές πλευρές της συμπεριφοράς. Κι αυτό είναι μεγάλο λάθος, υποστηρίζει ο Sheldrake, διότι στο θέμα της ποιότητας, του χρώματος και της μορφής, οι αντιδράσεις διαφέρουν πραγματικά από άτομο σε άτομο.

Είναι βέβαιο ότι πολλές βιολογικές πλευρές λειτουργούν σύμφωνα με τις αρχές της χημείας και της φυσικής, όμως, αυτό δεν αρκεί για να συμπεράνουμε ότι ένας ζωντανός οργανισμός είναι μια μηχανή, ούτε αποδεικνύει ότι η συμπεριφορά είναι μια απλή απόκριση σε ορμονικές αλλαγές ή σε κινήσεις των νευροδιαβιβαστών.

Το λαμπρό παράδειγμα που μας δίνει ο επιστήμονας-κι εγώ του εκφράζω γι’ αυτό την ταπεινή μου ευγνωμοσύνη- μπορεί να συνοψιστεί περίπου ως εξής:

Ας φανταστούμε ότι κάποιος από άλλον πλανήτη, που δεν ξέρει τίποτα από συσκευές ραδιοφώνου, βλέπει ένα ραδιόφωνο όταν φτάνει στη Γη και μένει μαγεμένος με τη μουσική που το ακούει να βγάζει.

Είναι λογικό να σκεφτεί ότι η μουσική που προέρχεται από το εσωτερικό της συσκευής είναι αποτέλεσμα κάποιας αντίδρασης ανάμεσα στα στοιχεία της. Απορρίπτει με την πρώτη ματιά ότι η μουσική μπορεί να έρχεται απ’ έξω, διότι δεν βλέπει να μπαίνει τίποτα στο ραδιόφωνο, ούτε καλώδιο ούτε άλλη επαφή. Για να αποδείξει ότι η μουσική δεν έρχεται απ’ έξω αλλά βρίσκεται ήδη εκεί μέσα, θα εξηγούσε, μα καμάρι σπουδαίου επιστήμονα-ερευνητή, ότι: “Διαπιστώσαμε πως η συσκευή ζυγίζει το ίδιο όταν είναι αναμμένη κι όταν είναι σβηστή”.

Εάν τώρα, σκεφτόταν να μεταφέρει στον πλανήτη του αυτή τη θαυμαστή τεχνολογία, θα προσπαθούσε να μάθει πώς φτιάχνεται μια τέτοια συσκευή. Θα έβρισκε τα κομμάτια, τους διακόπτες, το κουτί, τους κρυστάλλους πυριτίου, τα χάλκινα καλώδια κι όλα τα συναφή, και μετά από πολλή προσπάθεια θα κατάφερνε να φτιάξει ένα αντίγραφο του ραδιοφώνου, ακριβώς ίδιο μ’ αυτό που είχε δοκιμάσει με επιτυχία στη Γη, και θα πλημμύριζε από υπερηφάνεια.

Αργότερα, θα έγραφε για τους απογόνους του: “Κατανόησα στην εντέλεια αυτό το πράγμα κι έφτιαξα μια συσκευή ολόιδια μ’ αυτήν της Γης. Ακόμα δεν μπορώ να εξηγήσω γιατί δεν βγάζει μουσική”.

Μπορεί κανείς, από τώρα ως την αιωνιότητα, να δηλώνει βέβαιος ότι η αγάπη, η αφοσίωση ή η αλληλεγγύη, η συμπάθεια και η φιλία είναι: «Απλοί μηχανισμοί άμυνας του πληγωμένου ή ένοχου εγώ».

Είναι κατανοητά, αποδεκτά και τεκμηριωμένα όλα αυτά, πράγματι… Πώς εξηγείται, όμως, ότι αν μετασχηματιστούν σε αξίες, αυτά τα συναισθήματα μετατρέπονται σε δυνατές παρορμήσεις για ορισμένους από εμάς; Παρορμήσεις τόσο σημαντικές που χωρίς αυτές δεν ζούμε, και που γι’ αυτές μπορούμε να πεθάνουμε;

Αν εξηγηθεί μηχανιστικά, η συμπεριφορά των ανθρώπων συχνά θα μας φανεί ανόητη, άλλες φορές γελοία κι άλλοτε πάλι δυσερμήνευτη. Το πιο διάσημο παράδειγμα για την περιπετειώδη εξέλιξη της συμπεριφοράς δεν μελετήθηκε σε ανθρώπους αλλά σε πρωτεύοντα, σ’ αυτό που ονομάστηκε: «το φαινόμενο του εκατοστού πιθήκου».

Μια νεαρή πιθηκίνα της Ιαπωνίας ονόματι Κίκα, του είδος Macaca fuscata, ζούσε στο νησί Koshima.

Ένα πρωί, η Κίκα ανέπτυξε αυθόρμητα μια συμπεριφορά χωρίς προηγούμενο στους πιθήκους του είδους της: ανακάλυψε τυχαία ότι οι πατάτες που άφηναν οι άνθρωποι που φρόντιζαν τα ζώα και ήταν γεμάτες χώμα, είχαν σαφώς καλύτερη γεύση αν τις έπλενε στο ποτάμι. Η πιθηκίνα επανέλαβε την επιχείρηση και μετά δίδαξε στις κόρες της αυτή τη νέα συμπεριφορά. Πιθανώς, αυτές τη μεταβίβασαν στα πιο κοντινά θηλυκά. Οι παρατηρητές των πιθήκων απλώς κατέγραψαν το φαινόμενο χωρίς να επιδράσουν σ’ αυτό με κανέναν τρόπο. Ύστερα από κάποιο διάστημα, εκατό από τις διακόσιες πιθηκίνες που κατοικούσαν στο νησί είχαν συνηθίσει να πλένουν τις πατάτες. Τίποτα το περίεργο ως εδώ.

Το παράξενο συνέβη όταν οι παρατηρητές ανακάλυψαν ότι παρόμοια συμπεριφορά είχαν υιοθετήσει και τα θηλυκά που ζούσαν σε γειτονικά νησιά, όπου δεν υπήρχε η παραμικρή πιθανότητα κάποιος πίθηκος να έχει μεταδώσει τη γνώση αυτή.

Το πείραμα, που επαναλήφθηκε εκατοντάδες φορές, απέδειξε ότι αν ένα ορισμένο πλήθος μελών ενός είδους αναπτύξει ορισμένες ικανότητες ή υιοθετήσει κάποια συμπεριφορά, το ίδιο θα κάνουν κι άλλα μέλη του είδους, ακόμα κι όταν δεν υπάρχουν συμβατικοί τρόποι επαφής μεταξύ τους.

Εάν οποιοσδήποτε επιστήμονας ρωτηθεί ιδιαιτέρως για το πώς εξηγείται αυτό το φαινόμενο… θα πρέπει να απαντήσει (αν είναι έστω και λίγο ειλικρινής) ότι δεν έχει ιδέα.

Αλλά όμως, όπως σωστά τονίζει ο Sheldrake, το να μην μπορεί να ερμηνευθεί ένα φαινόμενο, δεν είναι λόγος για να απαξιωθεί ο επιστήμονας ή οι παρατηρήσεις του. Πάντα το ανεξήγητο πρέπει να ενθαρρύνει τον επιστήμονα να συνεχίσει την έρευνα, ξέροντας ότι αργά ή γρήγορα θα φανεί η εξήγηση.

Δεν είναι υποχρεωτικό, στη σημερινή εποχή της ηθικής χαλάρωσης ως και στην επιστήμη, να δώσουμε μια «οποιαδήποτε εξήγηση» σε κάτι που δεν έχει καμία εξήγηση.

Η αποκάλυψη της αλήθειας είναι αναπόφευκτη. Μπορεί κάποιος να προσπαθήσει να την κρύψει, για ένα μικρό διάστημα μπορεί να την καλύψει με κάποια πονηρή μεταμφίεση. Αργά ή γρήγορα, όμως, σαν ένα βαρέλι γεμάτο αέρα κρυμμένο κάτω απ’ το νερό, η αλήθεια αναδύεται στην επιφάνεια, μας αναγκάζει να την παραδεχτούμε, να ξανακοιτάξουμε τα δεδομένα, να αναδιατάξουμε τις παρατηρήσεις και να ερμηνεύσουμε πάλι τα γεγονότα…

“Το ψέμα έχει κοντά ποδάρια” έλεγε η γιαγιά μου, που απείχε πολύ από αυτά τα επιστημολογικού τύπου δοκίμια. Όμως, το νόημα ήταν το ίδιο.

Και αυτό περιλαμβάνει όλες τις σκόπιμες ψευδοεπιστημονικές απάτες που σκοπό έχουν να τυλίξουν τους χρηματοδότες των ερευνών, καθώς και τους μύθους της επιστήμης που επί σειρά αιώνων περνάνε γι’ αλήθειες, μέχρις ότου αποδειχθεί το σφάλμα.

Πριν από μερικά χρόνια, η επιστήμη υπέστη μια σοβαρή αμφισβήτηση όταν ο Φρίτγιοφ Κάπρα και άλλοι, άρχισαν να μας λένε όλο και περισσότερα για την κβαντική Φυσική. Οι υποθέσεις του λειτούργησαν και ακόμα λειτουργούν ως κατηγορηματική αμφισβήτηση όλων όσα η ισχύουσα επιστήμη θεωρούσε αναμφίβολα ορθά.

Ο μύθος της στερεάς και άφθαρτης ύλης, το κεντρικό της δόγμα, διαλύθηκε από τη σύγκρουση με τις θεωρητικές και πειραματικές αποδείξεις ώσπου ήρθε στο φως μια νέα αλήθεια: ότι το υπόστρωμα της ύλης, κατά ενενήντα οχτώ τοις εκατό, είναι… τίποτα! Κενές τρύπες!

Πηγή: Από το βιβλίο «Από την άγνοια στη σοφία» του ΧΟΡΧΕ ΜΠΟΥΚΑΪ – εκδ. opera